VERSKE ZAJEDNICE U SRBIJI
I
VERSKA DISTANCA

Autor: prof. dr Zorica Kuburić
Recenzenti: prof. dr Đuro Šušnjić prof. dr Dragoljub Đorđević prof. dr Milan Vukomanović
Lektura: Grozda Pejčić
Korektura: Snežana Palačković
Korice: mr Marija Kuburić-Borović
Izdaje: CEIR – Centar za empirijska istraživanja religije, Novi Sad www.ceir.co.rs
Za izdavača: mr Veljko Dubljević
Štampa: Čigoja štampa
Tiraž: 500 primeraka

ISBN 978-86-84111-17-5

Štampanje ove knjige finansiralo je:
Ministarsvo za nauku i tehnološki razvoj Republike Srbije.
Spremljeno u okviru projekta Socijalno-ekonomske i kulturne karakteristike i potencijali Vojvodine kao činilac regionalnog povezivanja i integracije u Evropu (149013D).

SADRŽAJ            

Uvod
Religijski pluralizam u Srbiji
Popis stanovništva u Srbiji
Pravni status verskih zajednica u Srbij
Verska tolerancija u Srbiji
Tradicionalne crkve i verske zajednice u Srbiji
Srpska pravoslavna crkva
O pravoslavlju su pisali
Istorijski razvoj i organizaciono ustrojstvo
Verovanja, obredi i praznici
Pravoslavna religioznost u Srbiji u XX veku (primer Dvoranske parohije)
Dvoranska parohija od 2000. do 2010.
Verski život u Kruševcu od 2000. do 2010.
Pravoslavno arhijerejsko namesništvo u Kruševcu
Verska nastava u Kruševcu kako je vidi sveštenik i
veroučitelj Dragić Ilić
Pravoslavlje i društvene promene
Katolička crkva u Srbiji
Istorijski razvoj i organizaciono ustrojstvo
Međunarodna biskupska konferencija
Verovanje, obredi i praznici
Tradicionalne protestantske crkve
Slovačka evangelička crkva a.v. u Srbiji
Evangelička hrišćanska crkva a.v. u Srbiji
Reformatska hrišćanska crkva u Srbiji
Jevrejska zajednica
Istorijske slike
Verovanje, obredi, praznici
Islamska zajednica
Istorijski razvoj i organizaciono ustrojstvo
Verovanje, obredi, praznici
Konfesionalne zajednice
Hrišćanska adventistička crkva
Unija reformnog pokreta adventista sedmog dana
Evangelička metodistička crkva
Crkva Isusa Hrista svetaca poslednjih dana u Srbiji
Evanđeoska crkva u Srbiji
Crkva Hristove ljubavi u Srbiji
Hristova duhovna crkva
Hrišćanska baptistička crkava
Hrišćanska nazarenska verska zajednica u Srbiji
Crkva Božja u Srbiji
Protestantska hrišćanska zajednica u Srbiji
Hristova crkva braće u Republici Srbiji
Slobodna crkva Beograd
Jehovini svedoci – hrišćanska verska zajednica
Zavetna crkva Sion
Protestantska evanđeoska crkva „Duhovni centar“
Slika religijski drugog
Slika religijski drugog iz perspektive pravoslavlja
Slika religijski drugog iz perspektive katolicizma
Slika religijski drugog iz perspektive protestantizma
Slika religijski drugog iz perspektive judaizma
Slika religijski drugog iz perspektive islama
Verska distanca u Vojvodini
Kakvo mesto religijski drugom daju građani Vojvodine
Kakvo mesto religijski drugom daju vernici
Socijalna distanca u jugozapadnoj Srbiji
Međureligijski dijalog i tolerancija
Izgradnja međusobnog poverenja
Zaključak
Literatura

Uvod  

      Rad na prvom delu ove knjige otpočela sam 26. novembra (1) 2002. godine, kada sam od izdavača iz Sjedinjenih Američkih Država dobila poziv da za Enciklopediju religijskih praksi napišem poglavlje o religijskoj praksi u tadašnjoj Jugoslaviji; tekst sam završila 17. marta 2004. godine. Period između ova dva datuma ispunjen je brojnim nedoumicama i promenama, koje su mi otežavale završavanje teksta. Sem samoga teksta, napisala sam preko trideset pisama u kojima sam odgovarala na brojna pitanja izdavača, urednika, prevodioca – od onih koja su nama sasvim jasna i koja ne dovodimo u pitanje, do onih na koja nisam umela da odgovorim. Bilo je i odgovora koji su u trenutku pisanja bili istiniti, ali su potonji događaji učinili da oni prestanu da važe. Pišući često sam pokušavala da izbegnem da se do kraja precizno odredim; međutim, pošto je forma pisanja bila jedinstvena za sve saradnike, morala sam da se ipak opredeljujem, i to za one istine koje su mi se činile najbliže realnosti, budući da sam sociolog empirijske orijentacije. Tako sam postajala sve svesnija da su empirijski podaci nalik savremenoj tehnologiji: podložni su zastarevanju već onoga trenutka kada se obelodane.
     Pošto je tema moga rada prvobitno bila Religijska praksa u Jugoslaviji, prvo sam se susrela s imenom države o kojoj pišem. Ime ne samo da se promenilo u toku pisanja već se ono, po nekoj pravilnosti, jednako često menjalo i u prošlosti. Ime države, kao i njene granice, bitni su zbog sadržaja pisanja: na kojoj teritoriji su prisutne koje verske zajednice, u kom broju su zastupljene i kako su se razvijale; sa kakvim kulturnim uticajima i problemima su se susretali sami vernici, kakva im je religijska praksa. Uz to, popis stanovništva je kasnio, nije urađen za celu teritoriju državne zajed-nice, pa ni rezultati nisu mogli biti potpuni. Bila sam u dilemi da li da pišem i o Kosovu i Metohiji, da li da broj vernika islamske vero-ispovesti računam zajedno sa pripadnicima sa Kosova i Metohije ili bez njih. Kako god uradila, rezultati nisu bili pouzdani. U svom tekstu predložila sam, zato, dve kolone cifara: one sa popisa i po proceni, ali i one sa pominjanjem Kosova i Metohije i bez toga. Međutim, pisanje o formalnoj i stvarnoj istini zahtevalo je više prostora nego što je predviđeno, te sam bila zamoljena da se opredelim za jednu „istinu“. Konačno, pitanje je koliko je istina o sebi ista onda kada sebe predstavljamo drugima i kada govorimo među nama?
     I u odgovorima na druga brojna pitanja iz oblasti religijske prakse – koja se odnose na običaje u okviru verskih obreda, na probleme oblačenja, ishrane, stavova prema abortusu, homoseksualizmu, toleranciji prema drugim verskim zajednicama i doprinosu kulturi zajedništva iz oblasti religijske komunikacije, jer se razlikuju od mesta do mesta u Srbiji, takođe sam se opredeljivala za preo-vlađujuću istinu.
     Budući da sam tekst o religijskoj praksi u Srbiji i Crnoj Gori pripremala na engleskom jeziku, odlučila sam da ga, za konferenciju u Novom Sadu „Susreti kultura“,(2)prilagodim i prikažem u formi koja dozvoljava upitanost nad problemom koji obrađujemo. A sam problem odnosio se na religijsku praksu koja ima tradiciju na našim prostorima, tradiciju koja se sačuvala i transformisala pod uticajem različitih političkih struja i uticaja moći, kako izvan religije tako i unutar nje same.
     Od konferencije „Susreti kultura“ prošle su četiri godine ispunjene novim promenama, iskustvima i saznanjima. Tekst koji je bio početni motiv za dalji rad na ovoj knjizi štampan je negde u Americi, a ja nisam imala predstavu ni kako knjiga izgleda, ni na kojoj se stranici tekst nalazi, da bih mogla da ga uvrstim u biblio-grafiju. Tek za vreme studijskog boravka u SAD, na projektu Vera i 7 zajednica: dijalog, u biblioteci u Filadelfiji videla sam Enciklopediju religijskih praksi.
     Budući da je reč o verskim zajednicama i verskoj distanci, o čemu pišem na empirijskim osnovama, prvo želim da ukratko prikažem svoje učešće u projektu Vera i zajednica: dijalog. (3) Sećanja počinju od izazova da se upoznamo prvo mi, 24 učesnika sa prostora bivše nam zajedničke države Jugoslavije, da se, svi različiti, intenzivno družimo i učimo kako jedni od drugih, tako i od svih onih s kojima smo se susretali: predstavnicima države, verskih zajednica, nevladinih organizacija i udruženja koja su nam bila predstavljena tokom tri nedelje boravka u Vašingtonu i Filadelfiji. Organizator projekta bio je IREX, a koordinator Olja Hočevar Van Wely, rođena u Sarajevu, dok su nam sve vreme prevodile pripadnice pravoslavne, katoličke, islamske veroispovesti, poreklom iz bivše Jugoslavije. Verovatno je ideja projekta bila da nas izmesti iz našeg konfliktnog konteksta i pouči toleranciji.
     Učenje je bilo intenzivno, prijatno i iskustveno. Najveći utisak na mene je ostavila prva poseta – poseta Nacionalnoj katedrali, u kojoj sve vere imaju pravo da održavaju svoje službe (moram da napomenem da ovo nije bila moja prva poseta Americi). Rečeno nam je da je katedrala izgrađena i da se održava zahvaljujući isključivo privatnim donacijama, što znači da ne dobija nikakva sredstva ni od državnih vlasti niti od bilo koje nacionalne crkve. Osnovna misija joj je da bude nacionalno mesto za molitvu svih ljudi (National House of Prayer).
     O tom duhu zajedništva i dijaloga između različitih vera imala sam priliku da se uverim i izvan programa organizatora. Naime, subota 11. oktobar 2008. bila nam je slobodna. Nekoliko nas krenulo je u Njujork. Posetili smo zgradu Ujedinjenih nacija, a potom smo samostalno istraživali grad. Jedan dan u Njujorku je suviše kratak period – od svih mogućnosti, izabrala sam da posetim jugoslovensku SDA crkvu (Yugoslavian SDA churche, Astoria). Posle bogosluženja bila sam pozvana na zajednički ručak, koji su vernici doneli da međusobno podele. Vernici poreklom iz različitih krajeva bivše Jugoslavije govorili su maternjim jezikom i priprema li hranu na način naučen u kulturi iz koje su došli. Taj svet u malome, crkva kao druga porodica, omogućavala je da žive paralelno na dva nivoa: jednom nacionalnom i lokalnom, a drugom internacionalnom i univerzalnom.
     Druga verska zajednica čijem sam bogosluženju tog dana prisustvovala, a koja takođe nije bila u programu projekta Vera i zajednica: dijalog, bila je „Kuća vere“ (Faith house, Manhattan). Bilo je to potpuno novo iskustvo: susret s ljudima koji su bili razli-čitog nacionalnog i verskog porekla, koji su Boga nazivali različitim imenima, a ipak mu se molili zajedno, u isto vreme, u istoj prostori-ji, na istom jeziku. Tu versku zajednicu vodili su, podjednako, predstavnici judaizma, islama i hrišćanstva (a kasnije sam zahvaljujući sajtu saznala da ima i budista i ateista). Osnivač je Samir Selimović, (4) poreklom iz naših krajeva i iz verski mešovitog braka. Tog dana govorio je o blagoslovima ateizma – tek to bilo je pravo iznenađenje i paradoks. Nedavno sam dobila i knjigu koju je Samir Selimović objavio, i videla da je to predavanje objavljeno kao jedno poglavlje u njoj. Na bogosluženju, uz aktivno učestvovanje prisutnih u razgovoru i molitvi, u prijatnoj atmosferi, imala sam priliku da čujem životne priče mnogih od njih, i iskustva koja su imali s Bogom. I u ovoj grupi vernika svetskih religija prisustvovala sam zajedničkom ručku u drugoj prostoriji, namenjenoj za druženje, i oni su međusobno podelili hranu koju su doneli. U toj grupi razgovarala sam sa mr Julijanom Kojić, koja je u Beogradu završila pravoslavnu teologiju a u Njujorku radi kao teolog i propovednik sa vernicima iz različitih denominacija. Moj vodič kroz Njujork tog dana, i osoba koja me je dovela do „Kuće vere“, bio je naš poznati genetičar dr Milorad Kojić, koji radi i živi u Njujorku.
     I da je dan trajao duže, prihvatila bih poziv jedne devojke koja nas je, čuvši da govorimo srpski, pozvala da uveče dođemo u Srpsku pravoslavnu crkvu na horsko pevanje. Imala sam utisak da mi se čitav život smestio u jedan dan. Toliko neverovatnih, posebnih, nemogućih susreta. Budući da smo imali zakazan zajednički povratak u Filadelfiju, i dogovor da se nađemo na stanici, žurila sam da se priključim grupi mladih koji su posle zgrade Ujedinjenih nacija, gde smo bili svi zajedno, otišli svojim putem.
      Sutradan sam u Filadelfiji, sasvim slučajno, dok sam šetala gradom, naišla na veliku grupu ljudi na ulici, kako se veseli. Na raskrsnicama su bile postavljene bine, odjekivala je muzika. Bilo je i kamera i policije, ali i parola na kojima su bili ispisani biblijski stihovi. Radoznalo sam se raspitivala o čemu je reč. Jedan stariji gospodin rekao mi je: „Oni kažu da ćemo svi mi otići u pakao.“ Tada mi je postalo jasno šta se događa. Pitala sam i jednog demonstranta kojoj crkvi pripadaju. Budući da sam sa sobom uvek nosila kameru i sve snimala, snimila sam i taj razgovor, i vešto izbegnut odgovor da mi kaže kojoj verskoj zajednici pripada. Demonstranti su se pozivali na Bibliju i na to da su hrišćani. Bilo je to u nedelju, 12. oktobra 2008. godine.
     U toj čudesnoj zemlji kontrasta, radovala sam se i što smo posetili amiše; oni su nas oduševili svojom posebnošću. Potpuno odvojeni od sveta a ukorenjeni u tradiciji koja ih čini povezanim s prirodom i radom, stvorili su jednu oazu prošlosti koja u isto vreme ukazuje na moguću budućnost, naročito u vremenima krize. Njihove farme su čitavo bogatstvo u kome se neguju porodične vrednosti zasnovane na hrišćanskom moralu. Amiši su veoma vredni ljudi, cenjeni i izvan svoje zajednice, a među njima nema nezaposlenih. Njihova imanja vrede čitavo bogatstvo. Kuće su porodične, velike, i svaka je ujedno i crkva u kojoj se povremeno, kad red dođe na tu kuću, održavaju bogosluženja. Amiši nemaju crkvu u koju idu svi, njihove kuće su u isto vreme i njihove crkve, znači da svaka poro-dica biva domaćin svim vernicima. Nemaju ni sveštenike, oni su sveštenici među sobom. Ušli smo u kuću u kojoj žive amiši, bili smo u njihovoj prodavnici i na pijaci. 
     Program naših poseta bio je zaista krcat. Nepravda je izdvojiti samo neke, ali je nemoguće opisati sve. Posetili smo brojne organizacije koje se bave međureligijskim dijalogom, ali i posebne centre kao što je Islamski centar, Rimokatolička škola i univerzitet (Georgetown University). Posebno je zadovoljstvo bilo razgledati Kongresnu biblioteku, a za nas je bila otvorena i izložba svih mogućih Biblija, čak i srednjovekovnih, rukom pisanih primeraka. Sve je bilo prekrasno, ali najsnažnije sam poželela da u Americi ostanem prilikom posete biblioteci u Filadelfiji, u koju sam otišla sama, u slobodno vreme. Ulazak je slobodan, sve je otvoreno, možete prosto da uđete s ulice a da vas niko ne pita ni ko ste niti odakle ste, možete da uzmete knjigu koju hoćete, sednete i da čitate.
     Knjiga koju pišem govori o verskim zajednicama u Srbiji, a uvod koji pišem zapravo je i uvod u razumevanje verskog života u Srbiji. Ovu knjigu pišem posle poglavlja o verskim zajednicama u Srbiji koje je objavljeno u Americi, i posle boravka i svih poseta verskim zajednicama koje smo imali u okviru programa projekta Vera i zajednica: dijalog. Nesumnjivo je sve to izvršilo uticaj na mene, prvenstveno u smislu sagledavanja problema kojim se bavim. Ne može čovek da ostane ravnodušan kada čuje zvuke možda naj-većih orgulja na svetu – koje se nalaze u Filadelfiji, i to u robnoj kući u centru grada. Odlazila sam tamo u podne da slušam zvuke orgulja, instrumenta koji se najčešće nalazi u crkvama i verskim zajednicama, i pitala se šta je sve ovde (tj. u Americi) crkva!
     Poslednja poseta bila je Muzeju holokausta u Vašingtonu – od ideje zajedništva u službi Bogu do ideje istrebljenja izabranih žrtava, jedne poremećene zamisli koja je u istoriji čovečanstva ostavila krvav trag. I deca dolaze u ovaj muzej na čas istorije, i roditelji ih dovode. Danima mi je, potom, pred očima lebdela gomila kose i starih cipela u vagonima smrti. Ova iskustva bila su za mene posve nova. (Po povratku u Srbiju, o holokaustu sam nastavila da učim na seminaru o holokaustu koji je JO Novi Sad organizovala od 19. do 22. januara 2009. Projekat je pomogao Centar „Simon Vizental“ iz Jerusalima, čiji je direktor, dr Efraim Zurof, postao počasni građa-nin Novog Sada. Bio je to prvi seminar na Balkanu kome je prisus-tvovalo preko 300 profesora istorije i sociologije iz cele Srbije.)
     Moj opšti utisak – posle svih poseta i vremena koje je proteklo od tada – jeste da religioznost građana u Americi i sloboda izražavanja verskog pripadanja nisu plod slučaja već svakodnevnih i organizovanih napora od samog početka osnivanja države. Činje-nica da skoro polovina američkog stanovništva veruje u Boga i istovremeno pripada nekoj verskoj zajednici, ukazuje na stabilnu i pozitivnu društvenu klimu po pitanju vere, za razliku od drugih modela, koji dominiraju u Evropi, kao što su „verovanje bez pripa-danja“ (Davie, 2005: 24), ili „pripadanje bez verovanja“, što je kon-tekst postkomunističkih društava.
     Svakako da za sociološka istraživanja najbolje rezultate omo-gućavaju upravo društvena uređenja u kojima ne postoji disbalans između „verovanja i pripadanja“, što znači da versko deklarisanje nema posledice po društveni i ekonomski status pojedinca. Što se tiče sociologa religije Malkom Hamilton (2003: 12) piše: „Današnji so 11 ciolozi religije često su privrženi nekom obliku vere, mada ostali ostaju na ateističkom ili agnostičkom stanovištu. No, obično se smatra da lična ubeđenja, ma kakva ona bila, ne utiču na njihov sociološki rad. Njihova osnovna namera, kao sociologa religije, ostaje ista – da produbljuju razumevanje uloge religije u društvu, da istražuju njen značaj u ljudskoj istoriji i uticaj na nju, da proniknu u suštinu njene raznovrsnosti i da identifikuju društvene snage i uticaje koji je oblikuju.“
     Dakle, kao sociolog religije, ovu knjigu pišem o nama i verskoj praksi kod nas i za nas. Takođe je važno da naglasim da je ova knjiga nastavak knjige Vera i sloboda. Verske zajednice u Jugo-slaviji (Kuburić, 1999), u kojoj sam najavila i obećala drugu knjigu – o crkvama i verskim zajednicama u Srbiji.
     Metodologija koju sam koristila u ovoj knjizi ima emprijski karakter. Prvi deo knjige bavi se verskim pluralizmom u Srbiji. Po-tom se dotičem pitanja pravnog regulisanja odnosa crkva–država i procesa registracije kojim su crkve i verske zajednice upisane u Registar koji vodi Ministarstvo vera Republike Srbije. Podaci popisa stanovništva, različita istraživanja i podaci iz Ministarstva vera omogućavaju nam da utvrdimo broj verskih zajednica, kao i broj njihovih pripadnika.
     Kako se verske zajednice predstavljaju javnosti slika je koju daju o sebi. To samopredstavljanje danas je evidentno na sajtovima skoro svih verskih zajednica. Ono je kratko, informativno, savremeno i lako dostupno. U želji da podatke osvežim novim informacijama, posetila sam sve dostupne sajtove i u knjizi navela njihove adrese. Smatram da je najbliže istini upravo ono što svako sam kaže o sebi i svojoj religiji. Pogled spolja predstavlja drugo viđenje, koje ima i svoje prednosti i svoje nedostatke, ali je i ono neophodno upravo zato što postoji idealna slika o sebi ali i empirijska.
     Redosled pisanja o verskim zajednicama načinjen je prema redosledu upisa u Registar crkava i verskih zajednica, koji se vodi u Ministarstvu vera Republike Srbije. Najviše pažnje posvetila sam prvoupisanoj, Srpskoj pravoslavnoj crkvi, od tradicionalnih crkava, i prvoupisanoj konfesionalnoj zajednici. Predstavljanje crkava i verskih zajednica biće informativno i kratko, onako kako su one same sebe predstavile Ministarstvu vera, posebno preko internet sajtova, koji su za sve tradicionalne crkve i verske zajednice dati na sajtu Ministarstva vera Republike Srbije.
     Istraživanja verske distance rađena su na projektima koje je finansiralo Ministarstvo za nauku i tehnološki razvoj Republike Srbije, posebno mislim na projekat br. 1815 – Sociološki aspekti multikulturalnosti i regionalizacije i njihov uticaj na razvoj AP Vojvodine i Republike Srbije, kojim smo započeli ovo istraživanje. Takođe navodim deo istraživanja Kotor Networka, Oslo, gde smo istraživali Sliku o religijski drugom. Prikazala sam i istraživanje etničkih odnosa u juogozapadnoj Srbiji (Prijepolje, Priboj, Sjenica i Novi Pazar), koje je bilo jedna od aktivnosti u okviru projekta Poboljšanje dobre vladavine i razvoj civilnog društva u Jugozapa-dnoj Srbiji, podržanog od MATRA programa Ministarstva inos-tranih poslova vlade Holandije. Na kraju uvodnog dela želim da kažem da sam, po završetku pisanja ove knjige, poglavlja o verskim zajednicama poslala svojim prijateljima, poznavaocima različitih, ovde navedenih crkava i verskih zajednica, zamolivši ih da pročitaju i daju sugestije za eventualne izmene. Njihova imena su: Branko Bjelajac, Tomislav Žigmanov, Petar Petrović, Nikola Knežević, Nenad Marković, Zdravko Vokić, Đorđe Bosanac, Nemanja Milinović, Rifat Namliđi, Danijela Grujić, Vlatko Moravek, Mirjana Stepanović, Isidora i Srđan Milovanović. Svima njima dugujem iskrenu zahvalnost na brzim odgovorima i korisnim sugestijama.
     Ministarstvu vera Republike Srbije želim da iskažem posebnu zahvalnost na otvorenosti i spremnosti da u svakom trenutku pomognu svima nama koji se bavimo sociologijom religije, pa i me-ni u ovom projektu pisanja knjige o verskim zajednicama u Srbiji. Svoju zahvalnost upućujem i Ministarstvu za nauku i tehnološki razvoj, koje je finansiralo izdavanje ove knjige. Moja zahvalnost upućena je recenzentima koji su svojim potpisima, iza kojih stoje godine naučnog i profesorskog rada, dali legitimitet ovoj knjizi.

(1) Zorica Kuburic (2006). Religion in Serbia and Montenegro, in: World-mark Encyclopedia of Religious Practices, Vol. III, Ed. Thomas Riggs. Thomson Gal. SAD. pp 307–312. ISBN 0-7876-6614-9 (vol. 3)

(2) Zorica Kuburić (2006). Crkve i verske zajednice u Srbiji i Crnoj Gori, u: Ljiljana Subotić, urednik, Susret kultura: zbornik radova / IV međunarodni interdisciplinarni simpozijum, Novi Sad: Filozofski fakultet, 2006, 341–352.

(3) Sponsored by the Bureau of Educational and Cultural Affairs of the US Department of State, and administered by IREX, the International Research & Exchanges Board.

(4) Samir Selimovic (2009). It’s really all about God: reflections of a Muslim atheist Jewish Christian, USA: Jossey-Bass, A Wiley Imprint.

Religijski pluralizam u Srbiji

     Srbija danas, kao i Državna zajednica Srbije i Crne Gore, kao i prethodne Jugoslavije, višenacionalna je i višekonfesionalna država. Tromeđa katolicizma, pravoslavlja i islama na ovom malom prostoru obogaćena je i prisustvom judaizma, kao i protestantizma; on od samog svog početka ovde nailazi na vernike koji svojim životom i radom unose novu kulturu i doprinose „bogatstvu razlika“ ili „prokletstvu malih razlikа“.
     Na severu zemlje pravoslavlje se susreće s katolicizmom u istom odnosu u kome se na jugu pravoslavlje susreće s islamom. Srpska pravoslavna crkva imala je, a i danas ima, jak uticaj na identitet srpskog naroda. Islam je bio religija srpskih neprijatelja i stranaca koji su, u srednjem veku, porobili srpski narod, a on je čuvajući svoju veru čuvao svoj identitet. Oni koji su tokom istorije napustili pravoslavlje i prešli u islam smatrani su izdajicama.
     Na teritoriji prethodne Jugoslavije, prema podacima iz publikacije Verske zajednice u Jugoslaviji (Ceranić, 1970), bilo je više od 30 konfesionalnih zajednica. Obrađene su one koje su najveće po broju vernika i po broju profesionalnih kadrova i crkvenih institucija. Obuhvaćene su: Srpska pravoslavna crkva, Katolička crkva, Islamska zajednica, Makedonska pravoslavna crkva, Evangelička crkva, Reformatska hrišćanska crkva, Baptistička crkva, Hrišćanska adventistička crkva, Metodistička crkva, Jevrejska verska zajednica, Hristova pentekostalna crkva i Hrišćanska nazarenska zajednica.
     Posle raspada prethodne Jugoslavije, administrativno su se podelile i mnoge protestantske crkve. Tomislav Branković (1996) piše o protestantskim verskim zajednicama u Srbiji i daje osnovne podatke o sledećim verskim zajednicama: Slovačko-evangelička crkva; Hrišćanska reformatska crkva (kalvini); Hrišćanska adventistička crkva; Hrišćanska baptistička crkva; Hristova pentekostna crkva; Jehovini svedoci; Evangeličko-metodistička crkva; Hrišćanska nazarenska zajednica i Hristova crkva braće. Bivši ministar vera Dragan Dragojlović (1996) u izlaganju na plenarnom zasedanju Međunarodne konferencije o religiji, u Kijevu, izneo je neke činjenice iz religijske sfere, s naglaskom na određenje nacionalne i verske pripadnosti. Tadašnja Jugoslavija, sastavljena od Srbije i Crne Gore, pored Srpske pravoslavne crkve, Islamske zajednice (među kojima su Albanci, a manji broj pripadnika ove verske zajednice sačinjavaju muslimani slovenskog porekla) i Katoličke crkve (deo mađarske nacionalne manjine i Hrvati, uz manji broj pripadnika drugih nacionalnih manjina), ima još oko 50 registrovanih verskih zajednica, od kojih većina okuplja uglavnom mali broj vernika. Neke od njih najčešće okupljaju pojedine nacionalne manjine, recimo Evangelička crkva Slovake, Reformatska crkva deo mađarske nacionalne manjine, a Vikarijat Rumunske pravoslavne crkve Rumune koji žive u Banatu.
     Druge manje verske zajednice okupljaju najčešće stanovništvo različitog nacionalnog porekla, i one uglavnom imaju relativno mali broj pripadnika. Najznačajnije od njih su Hrišćanska adventistička crkva, Hrišćanska baptistička crkva, Hristova pentekostna crkva, Duhovna crkva, Hristova evanđeoska crkva, Hare krišna, Jevrejska zajednica, itd. Prava zagarantovana ustavima Srbije i Jugoslavije državni organi striktno poštuju. Kad je o registrovanim verskim zajednicama reč, najviše žalbi građana upućeno je na delovanje Jehovinih svedoka, koji su zapaženi po upornosti i napadnim načinima pridobijanja novih vernika, primećuje tadašnji ministar vera Dragan Dragojlović (Dragojlović, 1996).
     Dragan Novaković (2003), zamenik ministra vera, u knjizi Verske zajednice na razmeđu vekova daje detaljan i više istorijski prikaz Srpske pravoslavne crkve, Katoličke crkve i Islamske verske zajednice. U knjizi se predstavlja i analizira odnos između država i verskih zajednica na prostorima koji su tokom najvećeg dela dvadesetog veka pripadali Jugoslaviji. U uvodnom delu kaže: „Područje centralnog Balkana predstavlja jedinstveno mesto u Evropi na ko-me se susreću zapadna, u osnovi hrišćanska, i istočna civilizacija nastala pod dominantnim uticajem islama prispelog na te prostore s osmanskim osvajačem. Preko te teritorije prelazi i linija razdvaja-nja katoličanstva i pravoslavlja, kao dva najveća pravca u hrišćan-stvu, podeljena 1054. godine“ (Novaković, 2003: 8).

Popis stanovništva u Srbiji
i moguće klasifikacije veroispovesti

     Prema proceni, u Državnoj zajednici Srbije i Crne Gore živelo je oko 10,6 miliona stanovnika; od toga je 75% hrišćana (pravoslavlje 68%; rimokatolicizam 5%; protestantizam 2%), oko 20% muslimana i 5% ostalih. Procenti izračunati bez teritorije Kosova i Metohije bitno su drugačiji: 90% je hrišćana (83% pravoslavnih, 5% rimokatolika i 2% protestanata); 5% muslimana i 5% ostalih. Dakle, na severu zemlje dominira hrišćansko stanovništvo, dok je na jugu znatno prisutan islam. Vojvodina je, prema popisu, 2001. godine imala 58% pripadnika pravoslavne veroispovesti, 23% katoličke, 4% protestantske.
     Kako se državne granice menjaju, tako se i statistički podaci menjaju. Ali, dešava se to ne samo u vezi s pomeranjem granica već i usled manjinskog verskog pripadanja ili višestrukog izbora verskog identiteta onih koji pripadaju verski meštovitim porodicama (češće se bira identitet većinskog naroda). Podaci iz istraživanja koje je na uzorku od 1.556 ispitanika radio Gallup Europe, 2006. godine, u okviru projekta Balkan Monitor, daju još jednu sliku veroispovesti u Srbiji. Gledajući samo podatke vezane za versku pripadnost majke ispitanika, možemo pretpostaviti da u Srbiji ima 66,5% pripadnika pravoslavne veroispovesti, 15,8% islamske veroispovesti, 10,2% rimokatoličke. Tradicionalnih protestanata ima 1,7%, dok protestantskih zajednica poput adventista, baptista, ima 1,1%; najmanje je Jevreja 0,1%. Za 0,5% ispitanika njihove majke su nešto drugo od navedenog, dok 3,9% ne zna, a 0,2% ispitanika odbilo je da kaže koje je veroispovesti njihova majka.
     I druga istraživanja rađena u okviru projekata koje finansira Ministarstvo za nauku Republike Srbije, dopunjuju naša saznanja o verskoj pripadnosti stanovnika Srbije; u tim istraživanjima pitanje verske pripadnosti bilo je samo jedna od karakteristika uzorka. Sem toga, ne treba smetnuti s uma da pripadnost nekoj veroispovesti nije u isto vreme i religioznost. Stav vernika prema vlastitoj religiji i njenim učenjima možemo posmatrati slojevito, po kategorijama, isto kao i dimenzionalno – u stepenu prihvaćenosti poje-dinih učenja i verske prakse. O tome je bilo više značajnih istraživanja u Srbiji, i objavljeno je u drugim radovima.
     Međutim, kada je popis stanovnika u pitanju, kategorije izjašnjavanja su znatno razuđenije i ukazuju na to kako su se gra-đani opredeljivali bez ponuđenih odgovora. Pri obradi rezultata ovi podaci su kasnije, naravno, sistematizovani u kategorije. Ali, prema sirovim podacima popisa, religijsko pripadanje prema samoidentifikaciji raslojava se u 68 različitih kategorija i verskih grupa. Posle obrade podataka, podaci koje je objavio Republički zavod za statistiku Srbije (2002: 11), prema najdetaljnijoj klasifikaciji pojavljuju se sledeće veroispovesti:

ISLAMSKA
Pripadnik islamske zajednice
Pripadnik zajednice islamskih derviških redova Alije u SRJ (zidra) J

UDAISTIČKA (Mojsijeva, Jevrejska)

KATOLIČKA
Rimokatolička crkva
Katolička crkva istočnog obreda (grkokatolička-unijatska)
Starokatolička crkva
Hrvatska katolička crkva – starokatolik
Slobodna katolička crkva

PRAVOSLAVNA
Srpska pravoslavna crkva
Makedonska pravoslavna crkva
Rumunska pravoslavna crkva
Ruska pravoslavna crkva

PROTESTANTSKA
Slovačko-evangelička crkva augzburške veroispovesti
Evangelička crkva
Evangelička hrišćanska crkva augzburške veroispovesti
Hrišćanska reformatska crkva – kalvini
Hrišćanska adventistička crkva
Hrišćanska zajednica „Zlatna stopa“
Hrišćanska baptistička crkva
Hristova pentekostna crkva
Evangeličko-metodistička crkva
Hrišćanska nazarenska zajednica – nazareni
Verska zajednica Jehovini svedoci
Hristova crkva braće Unija reformskog pokreta adventista sedmog dana
Reformski pokret adventista sedmog dana
Crkva evanđeoskih hrišćana
Hristova duhovna crkva „Nogoprani“
Hristova duhovna crkva „Malokršteni“
Hristova duhovna crkva Jevanđelijske braće
Hristova duhovna crkva Hristova crkva
Crkva Isus Hrist – Božija crkva svetih
Crkva Božija sedmog dana
Crkva Božija
Slobodna crkva Božija
Crkva Isusa Hrista svetaca poslednjih dana – mormoni
Hristova crkva betanija
Nezavisna baptistička crkva
Pripadnik verske zajednice Mali hrišćani
Verska zajednica trinaest Jehovinih sinova (Hristove crkve živoga boga)
Nova apostolska crkva
Gospodnja crkva (novi Jerusalim)
Verska zajednica Filadelfija
Nova duhovna crkva Naduvari (naduhari)
Crkva Božija gospe Vajt
Crkva spiritista
Verska zajednica vojske Isusa Hrista
Apostolska crkva Isusa Hrista
Crkva Božija – reč Božija
Verska zajednica novi salimski duh
Verska zajednica Hristovi učenici
Ostale protestantske

SLEDBENICI PROORIJENTALNIH KULTOVA
Hare Krišna
Guru Maharaj jia
Ananga Marga
Eshanakar
Bhagwan
Shree
Raineesha
„Hram naroda“
Sajentologija
Hindu vaišnavska zajednica
Pripadnik verske zajednice ezoterijski univerzitet
Ostali proorijentalni kultovi

PRIPADNIK VEROISPOVESTI KOJA NIJE NAVEDENA VERNIK JE, ALI NE PRIPADA NIJEDNOJ VEROISPOVESTI NIJE SE IZJASNIO PREMA ČL. 43 USTAVA SRJ NIJE VERNIK NEPOZNATO

     Najveći broj stanovnika pripada pravoslavnoj veroispovesti (6.371.584), potom katoličkoj (410.976) i islamskoj (239.658), a na četvrtom mestu su oni koji se nisu izjasnili prema čl. 43 Ustava SRJ i njih je 197.031. Nepoznato je za još 137.291 kojoj veri pripadaju. Protestanata je 80.837. „Nije vernik“ kazalo je 40.068 građana.
     Ovo je spisak koji svedoči o verskom pluralizmu u Srbiji. Kad je o broju pripadnika reč, podaci su promenljivi, iz godine u godinu, a nisu ni sasvim pouzdani i tačni, čak su i greške nepredvidive, ali su to najbolji a ujedno i zvanični i lako dostupni izvori na koje se svi pozivamo. Ako uporedimo podatke o verskoj pripadnosti iz državnih i verskih izvora, možemo primetiti da se brojke ne poklapaju. Da li se pripadnici manjinskih verskih zajednica nerado izjašnjavaju o svojoj verskoj pripadnosti ili su popisivači nerado upisivali manjinske vere? Možda je povezivanje vere i nacije, što je u Srbiji čest slučaj, dovodilo do automatskog upisivanja veroispovesti na osnovu nacionalnosti. Možda se mogućnost verskog opredeljenja onih koji potiču iz verski mešovitih porodica odvijala u korist većinske grupe! Ne znajući prave razloge zašto je do svega ovoga moglo doći, možemo zapaziti da se, na primer, oko 26% Jevreja prilikom popisa izjasnilo da pripadaju judaističkoj veri. Istu pojavu možemo zapaziti kod izjašnjavanja Roma, kojih ima znatno više nego što zvanične statistike govore (Đorđević, 2003).
     Međutim, pojavila se još jedna greška, kada je u pitanju Reformni pokret adventista sedmog dana; (5) tu se, prema podacima popisa, pojavio znatno veći broj onih koji su se izjasnili kao njeni pripadnici nego što to njihove unutrašnje statistike govore. Ova pojava karakteristična je za one verske zajednice koje primaju samo odrasle članove, i koji su aktivni pripadnici neke lokalne zajednice. Dakle, pojavljuje se kategorija formalnog pripadanja, aktivnih ver-nika, kao i kategorija prijatelja neke verske zajednice.

Pravni status verskih zajednica u Srbiji

     Status religije u prethodnoj Jugoslaviji regulisan je, pravno, ustavima (1946, 1963. i 1974) koji su usvojili načelo odvojenosti crkve od države. Religiozno uverenje tretirano je kao privatna stvar svakog pojedinca. Ustav SR Jugoslavije, proglašen 27. aprila 1992. godine, nije doneo suštinske izmene u pogledu ustavnog položaja verskih zajednica u odnosu na ustave prethodne Jugoslavije. U članu 18 istaknuto je da je crkva odvojena od države i da su crkve ravnopravne i slobodne u vršenju verskih poslova i verskih obreda. Sloboda verovanja prebačena je u odeljak Ustava o slobodama, pravima i dužnostima čoveka i građanina. Član 43, tako, jamči slobodu verovanja, javnog ili privatnog ispovedanja vere i vršenja verskih obreda. Ta sloboda podrazumeva da niko nije dužan da se izjašnjava o svom verskom uverenju. 
     Slične odredbe sadrži i Ustav Republike Srbije, usvojen 28. septembra 1990. godine. U članu 41 precizirano je da se jamči sloboda veroispovesti, koja obuhvata slobodu verovanja i ispovedanja vere i vršenja verskih obreda. Verske zajednice odvojene su od države i slobodne u vršenju verskih poslova. Država može, ali nema obavezu, da materijalno pomaže verske zajednice (Verske zajednice u Republici Srbiji, 1997).
     Novi ustav Republike Srbije, donet 2006. godine, takođe jamči slobodu veroispovesti, odnosno jednakosti svih građana – slobodu misli, savesti i veroispovesti; član 43 glasi: „Jamči se sloboda misli, savesti, uverenja i veroispovesti, pravo da se ostane pri svom uverenju ili veroispovesti ili da se oni promene prema sopstvenom izboru. Niko nije dužan da se izjašnjava o svojim verskim i drugim uverenjima. Svako je slobodan da ispoljava svoju veru ili ubeđenje veroispovedanja, obavljanjem verskih obreda, pohađanjem verske službe ili nastave, pojedinačno ili u zajednici s drugima, kao i da privatno ili javno iznese svoja verska uverenja. Sloboda ispoljavanja vere ili uverenja može se ograničiti zakonom samo ako je to neophodno u demokratskom društvu, radi zaštite života i zdravlja ljudi, morala demokratskog društva, sloboda i prava građana zajemčenih Ustavom, javne bezbednosti i javnog reda, ili radi sprečavanja izazivanja ili podsticanja verske, nacionalne ili rasne mržnje. Roditelji i zakonski staraoci imaju pravo da svojoj deci obezbede versko i moralno obrazovanje u skladu sa svojim uverenjima.“
     Godina 2006. značajna je i po tome što je donet Zakon o crkvama i verskim zajednicama, kao i Pravilnik o sadržini i načinu vođenja Registra crkava i verskih zajednica. Milan Radulović (2006: 62) kaže: „Srpski zakon o crkvama i verskim zajednicama vraća stečena prava tradicionalnim crkvama i verskim zajednicama, a konfesionalnim zajednicama iz čl. 16 otvara mogućnost da steknu ista ta prava. Svakome nudi široku slobodu izbora u određivanju svog pravnog položaja u društvu. Svima garantuje jednakost pred zakonom.“
     Vladika bački Irinej (Bulović) daje objašnjenje zašto je potrebno praviti razliku između pojmova crkva i verska zajednica. Na međunarodnoj konferenciji Verske zajednice, mediji i demokratija, u Novom Sadu, svoje izlaganje otpočeo je rečima: „Nećete mi za-meriti što ću uvek govoriti o crkvama i o verskim zajednicama, jer 21 to nije potpuno isto. Ovo terminološko razlikovanje ne znači nipo-daštavanje verskih zajednica, ali u svom sopstvenom samo-određenju i samorazumevanju Crkva nije verska zajednica, ili nije samo verska zajednica, dok, opet, istorijske verske zajednice, ovde vekovima prisutne, imaju lepe odnose sa Crkvom, ali nikako ne bi prihvatile da se na njih primeni naziv Crkva“ (Bulović, 2004: 169).
     Na sajtu Ministarstva vera Republike Srbije (6) ovi dokumenti dati su u celini (Službeni glasnik RS, br. 36/2006). Na osnovu člana 83, tačka 3 Ustava Republike Srbije, donet je Ukaz o proglašenju Zakona o crkvama i verskim zajednicama, koji je potpisao pred-sednik Republike Boris Tadić, 27. apirla 2006.
     Prema Službenom glasniku RS, br. 64/2006, na osnovu člana 21, stav 4 Zakona o crkvama i verskim zajednicama (Službeni glasnik RS, br. 36/06), ministar vera Milan Radulović doneo je Pravilnik o sadržini i načinu vođenja Registra crkava i verskih zajednica.
     Član 1 Pravilnika o sadržini i načinu vođenja Registra crkava i verskih zajednica kaže da se ovim pravilnikom bliže uređuje postupak registracije crkava i verskih zajednica i propisuje se sadržina i način vođenja Registra crkava i verskih zajednica.
     Član 2, tako, propisuje da se pod imenom Srpska pravoslavna crkva u Registar upisuju Patrijaršija i sve eparhije Srpske pravoslavne crkve u Srbiji i u svetu. U saglasju sa Srpskom pra-voslavnom crkvom, u Registar se upisuje i odgovarajuća organi-zaciona jedinica Rumunske pravoslavne crkve u Banatu.
     Član 3 govori da se pod imenom Katolička crkva u Srbiji (Rimokatolička i Grkokatolička) u Registar, a na osnovu prijave Biskupske konferencije, upisuju sve biskupije Rimokatoličke crkve koje su organizovane na teritoriji Srbije, i Apostolski egzarhat za grkokatolike. Takođe je regulisano (član 4) da se u Registar upisuju pod svojim tradicionalnim imenom, uz dodatak: „u Srbiji“. Član 5: pod imenom Islamska zajednica u Srbiji u Registar se upisuju legitimni, na osnovu unutrašnjih propisa obrazovani mešihati i muftijstva, kao i organizacione jedinice u njihovom sastavu koje prijave. Član 6: pod imenom Jevrejska zajednica u Srbiji u Registar  se upisuje Savez jevrejskih opština Srbije sa organizacionim jedinicama koje Savez prijavi.
     Član 7: konfesionalne zajednice i druge verske organizacije iz člana 16 Zakona, i ostale verske organizacije (u daljem tekstu: verske organizacije) upisuju se u Registar pod imenima sa kojima se prijave, u skladu sa članom 9, stav 4, i članom 19 Zakona. Kad verske organizacije osnuju saveze i unije duhovnih i evanđeoskih crkava Srbije, i druga udruženja, članice saveza ili unije upisuju se u Registar pod istim uslovima kao i samostalne verske organizacije. Broj osnivača verske organizacije, predviđen članom 18, stav 2, tačka 1 Zakona, iznosi najmanje 100 punoletnih državljana koji imaju prebivalište u Republici Srbiji, ili isti broj stranih državljana sa stalnim boravkom na teritoriji Republike Srbije, i usklađivaće se sa Zakonom. Verske organizacije koje su osnivači socijalnih i humanitarnih organizacija, obrazovnih, kulturnih i izdavačkih ustanova, informativnih i misionarskih glasila, privrednih subjekata, kao i kulturnih i socijalnih udruženja ili nevladinih organizacija, pre podnošenja zahteva za upis u Registar, odnosno pre dobijanja rešenja o upisu u Registar, treba da nazive ustanova, organizacija i delatnosti usklade sa Zakonom (član 9, stav 4; član 33, stav 3, i član 43, stav 2 i 3 Zakona).
     U Registar i u rešenje o registraciji verske organizacije upisuje se datum njene prve prijave, po ranije važećim zakonima i propisima. Verska organizacija može vršiti svoje delatnosti na osnovu legalizacije stečene prijavom po ranije važećim zakonima i propisima u ovoj oblasti, bez obaveze da se upiše u Registar, a pod uslovom da njena delatnost nije ograničena članom 3 Zakona. Verska organizacija koja nema prijavu i koja ne želi da se upiše u Registar uživa verske slobode na osnovu Ustava i međunarodnih konvencija o ljudskim pravima i slobodi veroispovedanja, u skladu sa članovima 1, 2 i 5 Zakona, osim ako je njeno delovanje u suprotnosti sa članom 3 Zakona.
     Na kraju da još napomenem da su, prema članu 18, podaci upisani u Registar javni. Uvid u Registar i spise predmeta može se vršiti samo uz obavezno prisustvo lica ovlašćenog za vođenje Registra.

Verska tolerancija u Srbiji

     Član 81 Ustava Republike Srbije (2006) odnosi se na razvijanje duha tolerancije: „U oblasti obrazovanja, kulture i informisanja Srbija podstiče duh tolerancije i međukulturnog dijaloga i preduzima efikasne mere za unapređenje uzajamnog poštovanja, razumevanja i saradnje među svim ljudima koji žive na njenoj teri-toriji, bez obzira na njihov etnički, kulturni, jezički ili verski identi-tet.“ Član 48 odnosi se na podsticanje uvažavanja razlika: „Merama u obrazovanju, kulturi i javnom obaveštavanju, Republika Srbija podstiče razumevanje, uvažavanje i poštovanje razlika koje postoje zbog posebnosti etničkog, kulturnog, jezičkog ili verskog identiteta njenih građana.“ Takođe je značajno navesti da član 49 govori o zabrani izazivanja rasne, nacionalne i verske mržnje.
     U Srbiji, kao sekularnoj državi, zagarantovana je verska sloboda, što podrazumeva slobodu bogosluženja svim registrovanim verskim zajednicama, kao i suzbijanje diskriminacije u oblasti reli-gije. Međutim, u periodu raspada komunističkog sistema nastupio je proces desekularizacije društva, čime je religija istaknuta u prvi plan interesovanja, a verske zajednice stavljene na ispit tolerancije.
     Vlast u Srbiji jeste sekularna i crkva jeste odvojena od države. Srpska pravoslavna crkva – SPC, nacionalna je crkva, a vera je skoro izjednačena s nacijom. Crkva sebe vidi kao čuvara jezika i narodnog nasleđa, zato je odnos prema drugim religijama često imao odbrambeni karakter. Iako deluje paradoksalno, insistiranje na slobodi dovelo je do krajnje ortodoksije SPC, jer je ona, po svemu sudeći, budući na rubnom području, gde se dodiruje sa rimokatoličkom i islamskom tradicijom, ostala konzervativnija od drugih pravoslavnih crkava, koje nisu imale takav izazov čuvanja identiteta. U pravoslavlju, kao uostalom i u drugim crkvama i verskim zajednicama, orijentacija ka crkvenom jedinstvu jača je od parcijalnih i individualnih interesa. Iako se poštuje sloboda ličnosti, nije poželjno da se vera menja, ni u dogmatskom smislu ni u smislu pripadnosti. Crkva sebe shvata kao produženje drevne crkve, od koje su se druge hrišćanske ispovesti odelile, te se, samim tim, jedinstvo među podeljenim hrišćanskim grupama može ostvariti ako se vrate vaseljenskom Predanju Crkve. Motiv očuvanja pravo verja bio je stalno žarište sukoba kako među različitim narodima tako i u istom narodu.
     Potpisivanjem Ekumenske povelje 2001. (Strasbourg), za koju Tomislav Žigmanov kaže da je verovatno najznačajniji dokument u poslednjih nekoliko stotina godina (Žigmanov, 2001), tradicionalne crkve i verske zajednice i u Srbiji sve češće se, mada ne bez otpora, i susreću i međusobno sarađuju.
     Radovan Bigović (2009: 123), pišući o ekumenizmu i razlozima zašto Pravoslavna crkva danas učestvuje, sa drugim hrišćanskim crkvama, u ekumenskom pokretu i dijalogu, kaže da je to zato što je njena priroda dijaloška, zato što je Bog ljubav u Ja–Ti odnosu. Ono što čoveka čini jedinstvenim bićem, ikonom Božjom, upravo je dijaloška i odnosna dimenzija, više nego intelektualna i etička karakteristika. Dakle, čovek je, kao biće odnosa, upućen na dijalog jer nije sam sebi dovoljan, pa tako i crkva: ako ne želi da se transformiše u sektu, mora da stupi u dijalog sa drugim crkvama.
     Prisustvovala sam nekolikim ekumenskim bogosluženjima u Rimokatoličkoj nadbiskupiji u Beogradu. Bilo je i zajedničkih proslava Dana reformacije, kojima su se protestanti zbližavali u svojoj tradiciji. Uz to, svi predstavnici tradicionalnih crkava i verskih zajednica angažovani su u Verskoj komisiji koja deluje pri Ministarstvu vera, a zadužena je za pitanja verske nastave. Najnovije udruživanje tradicionalnih crkava, tj. njenih predstavnika organizovalo je Ministarstvo vera u vidu Međureligijskog saveta (17. juna 2010), o čemu će više reči biti u poglavlju o tradicionalnim crkvama i verskim zajednicama.
     Međutim, konfesionalne verske zajednice izuzete su od učestvovanja u ovim komisijama, jer su izuzete od prava da u obra-zovnom sistemu Srbije drže versku nastavu. Možda oni to pravo ne bi mogli ni da ostvare zbog malog broja dece – no, ovde se postavlja pitanje, budući da se bavimo i verskom distancom, većine i manjine u Srbiji, kao i pitanje odnosa crkve i države. Takođe je značajno pitanje da li je verska nastava svojim multikonfesionalnim karakterom doprinela verskoj toleranciji ili, pak, distanciranju i raslojavanju društva.
     Veronauka je pre deset godina (2001) vraćena u državni obrazovni sistem – prvo kao fakultativni, a zatim kao izborni predmet – za sedam tradicionalnih crkava i verskih zajednica (pravoslavni katihizis; islamska vjeronauka (ilmud-din); katolički vjeronauk; evangeličko-luteranski vjeronauk Slovačke evangeličke crkve a.v.; versko vaspitanje Reformatske hrišćanske crkve; hrišćanska etika Evangeličke hrišćanske crkve a.v. i veronauka – judaizam). (Kuburić, Zuković, 2010)
     U knjizi Udar na verske slobode: zbornik tekstova o položaju protestantskih višenacionalnih verskih manjina u Srbiji, Dane Vidović piše: „Dakle, ovde imamo ceo niz nepravilnosti i obrnutih postupaka: veronauka, vojni sveštenici... uvode se pre Zakona o verskim zajednicama, a Zakon se donosi pre Ustava, iako je i jedno i drugo nekompatibilno sa postojećim ustavnim načelima“ (Vidović, 2001).
     Milan Vukomanović postavlja pitanja: „Ako samo sedam verskih zajednica ima pravo da izvodi veronauku u javnoj školi, postavlja se pitanje kako se onda može govoriti da su verske zajednice jednake pred zakonom i Ustavom. Ako su one zaista jednake, zašto samo neke od njih mogu da ostvare ova prava? Da li je tu reč o diskriminaciji, pa i nepravdi nanesenoj nekim od njih i, uopšte, kako će njihov status biti regulisan u budućnosti?“ (Vukomanović, 2008: 107).
     Zakon o pravnom položaju verskih zajednica donet je, posle brojnih prednacrta, s namerom da se pronađe mera između privile-gija i diskriminacije. Međutim, Milan Vukomanović (2008: 115) smatra da Zakon ipak sadrži neke diskriminatorske odredbe. One se prvo iščitavaju iz različitih prava koja pripadaju prvoj u odnosu na drugu grupu crkava i religijskih zajednica – osim prava na vero-nauku u državnim školama i to što se mogu automatski registrovati na osnovu svog pravnog kontinuiteta s prethodnim zakonima. Takođe je diskriminatoran zato što zabranjuje registraciju verskih organizacija čiji naziv sadrži čak i deo naziva neke druge organi-zacije koja je već upisana u registar, te da Zakon nije jasan ni kad je reč o tome da li neka verska organizacija koja se nije registovala kod državnih organa ima pravni status.
     Za potrebe ove knjige obavila sam veliki broj intervjua sa predstavnicima skoro svih crkava i verskih zajednica, i to u periodu od deset godina. Prema odgovorima verskih vođa na pitanje o dru-gima, o ateističkom okruženju, o dominantnoj crkvi i sektama, stiče se utisak da za druge ne postoji naročito interesovanje – drugima se uvek ima šta zameriti: jednima se zamera zbog odvajanja, drugima zbog nedozvoljavanja slobode, jednima se zamera što ne rade, a drugima što previše rade ili zbog pogrešnog načina rada, ili preterivanja, ili manipulacija.
     Međusobni odnosi verskih zajednica opterećeni su polaganjem prava na različite vrednosti. Na pravo čuvara verske istine pozivaju se tradicionalne crkve, dok se nove vere oslanjaju na svoje religijsko iskustvo. Dve vrednosti religijskog identiteta – jedna koja se poziva na poreklo i druga koja se poziva na pozvanost od Boga; jedna na bogatstvo i dugo pamćenje, druga na intenzitet i čistotu ličnog odnosa sa božanskim bićem – zapravo su dve mogućnosti razvijanja verskog identiteta, koji se međusobno dopunjavaju, a ne isključuju. To što je neko imao sreću da se rodi kao pripadnik verske zajednice u kojoj želi da ostane podržavajući trajanje kolek-tivnog pamćenja, ne bi trebalo da onemogući početak formiranja nečijeg verskog identiteta koji nema od koga da se nasledi, ili osoba prosto želi da u svom životu nešto menja. Postojanje alternative, zapravo, samo je mogućnost koja dokazuje da sloboda kao univerzalna vrednost ljudskog života ipak postoji (Kuburić, 2002).
     Sociolozi religije veoma predano zagovaraju versku toleranciju. Đuro Šušnjić (1997: 203) u knjizi Dijalog i tolerancija piše: „Ljudi su slobodni da žive svoj život na način koji izaberu, ali pod uslovom da njihov izbor ne ugrožava slobodu i prava drugih. Ako ugrožava, onda takvom izboru ne treba pružiti podršku, već ga suzbiti: teorijski i praktično. Niko ne može biti slobodan ako poriče pravo na slobodu nekom drugom. Najviši stepen slobode podrazumeva da su neke slobode uskraćene: na primer sloboda da se uništi sloboda! Svako može biti u pravu samo pod uslovom da ne zahteva da on jedini bude u pravu: svako može da govori šta misli, ali pod uslovom da ne misli da on jedini zna istinu. Samo tako možemo se nadati danu dobrih vesti.“
     Knjigom Religija (1998) profesor Šušnjić još jednom unosi duh tolerancije u samo proučavanje religije – kao metodolog koji zna da se i religija i nauka zasnivaju na poverenju. Šušnjićevih 95 teza o odnosu religije i nauke u knjizi Znati i verovati unose mir na teorijskom planu. U poglavlju knjige Religija, pod naslovom „Ver-ski dijalog i tolerancija: iskustvo razlike“ čitamo priču o nama na Balkanu: „Ovde vere, kulture i nacije ne žive samo jedna pored druge, nego često jedna protiv druge. U drugoj veri, kulturi i narodu ne vidi se mogućnost obogaćenja, nego opasnosti po vlastiti identitet... Ali pogrešno se misli da sve to ishodi iz vere – ne vidi se da su u sukobu verske ideologije. Hrišćanstvo se izdelilo unutar sebe zbog ideoloških razlika a ne teoloških razloga. Sledi da netrpeljivost ne dolazi iz teologije nego ideologije: hrišćanska vera je iznad ideologije!“ (Šušnjić, 1998: 337).
     Dragoljub Đorđević potpuno je posvećen sociologiji religije i negovanju duha tolerancije, što je pokazano već samim osnivanjem Jugoslovenskog udruženja za naučno istraživanje religije (JUNIR) i brojnim zbornicima koji su tematski pratili sociološku realnost na našim prostorima. Izdvajam knjigu Muke sa svetim: izazovi sociologije religije, koju je Đorđević priredio (2007) okupivši u njoj vodeće svetske sociologe.
     Milan Vukomanović se, neumorno pišući i držeći predavanja, takođe zalaže za dijalog i razumevanje u međureligijskim odnosima. Izdvajam njegove knjige Sveto i mnoštvo: izazovi reli-gijskog pluralizma (2001) i Homo Viator: religija i novo doba, a posebno poglavlje „Susreti između religija: iskustva i perspektive dijaloga“, u kome on daje pregled novih osnova za dijalog. Knjigom Religija Milan Vukomanović (2004) približava sve svetske religije na veoma lep, ilustrativan i koncizan način. Ne smemo pri ovome nabrajanju zaboraviti ni Letnje škole s polaznicima koji su pripadnici različitih religija, kao i zbornike koji su objavljivani u okviru Beogradske otvorene škole, a priredio ih je Milan Vukomanović (2001; 2003).
     Sociologija religije postala je, dakle, prepoznatljiva naučna disciplina koja u Srbiji doprinosi verskoj toleranciji. U burnom periodu društvenih previranja i transformacije od ateističkog u teističko društvo, sazrevala je i ideja o potrebi naučnih istraživanja fenomena religioznosti na nov način. Sociologija religije nije više marginalna disciplina kojoj preti opasnost odumiranja, zajedno s predmetom istraživanja.
     Međunarodni okrugli sto s temom Sociologija religije i verska tolerancija, koji je u organizaciji CEIR-a održan na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu, okupio je vrsne sociologe religije, čiji su tekstovi objavljeni u časopisu Religija i tolerancija 2006. U ovom časopisu objavljeni su i, u nekoliko brojeva, izveštaji o incidentima koji su bili zabeleženi kao iskaz netolerancije. Bez komentara navode se konkretni slučajevi nasilja, negativnih poru-ka, reagovanja. S druge strane ističem tekstove koji prikazuju dobre primere verske tolerancije. Dakle, časopis Religija i tolerancija od nultog broja, 2002, do početka 2010. prati povećano interesovanje za religiju. Prvi tekst u prvom broju napisao je Đuro Šušnjić pod naslovom: „Granice tolerancije“.
     Centar za empirijska istraživanja religije (CEIR, Novi Sad), izdavač časopisa, nastao je na tradiciji JUNIR-a iz Niša i CIREL-a iz Beograda, koji su zadržali svoju najbolju praksu: organizovanje godišnjih konferencija i izdavanje zbornika, kao i edukaciju brojnih generacija mladih o svetskim religijama. CEIR, sa sedištem u Novom Sadu, iznikao je iz multikonfesionalne i tradicionalno tolerantne sredine. Specifična heterogenost stanovništva, koja se reflektuje i na nacionalnu i versku strukturu studenata u Novom Sadu, doprinela je verskoj toleranciji.
     Srđan Barišić smatra da je jedan od izuzetnih primera pravih gestova na polju interreligijskog dijaloga, odluka šabačko—va-ljevskog episkopa Lavrentija da napiše predgovor za jednu pentekostalnu publikaciju, (7) čime je načinjen značajan korak u približavanju dve religijske zajednice (Barišić, 2005: 268).
     Kao posrednici znanja o religijama, a na poprištu brojnih strahova i predrasuda na prostorima bogatim religijskim idejama, dakle, sociolozi religije doprinose međureligijskom dijalogu i objektivnom sagledavanju sociološke realnosti. Jedini problem koji ja vidim u odnosu između verskih zajednica i naučnog proučavanja istih jeste što se tu pojavljuju dve realnosti, jedna idealna a druga empirijska. Versko predstavljanje insistira na teorijskom i ideal-nom, dok naučno na iskustvenom i realnom.
     Ovde želim da ukažem da postoje i drugi načini negovanja verske tolerancije. Religija i tolerancija na drugi je način bila iskazana recimo na koncertu duhovne muzike u Novom Sadu, na kome su učestvovali predstavnici tradicionalnih religija u Vojvodini. U duhu želje za međusobnim upoznavanjem i međusobnom razmenom kulturnog stvaralaštva, održan je i humanitarni koncert pod nazivom Verske zajednice dečjoj bolnici, SINAGOGA, 10. novembra 2005. Učesnici ovog događaja bili su, prema progamu: Jevrejska opština Novi Sad – Hor Hashira; Srpska pravoslavna crkva – Hor Sveti Georgije; Rimokatolička crkva – Dečji hor Kapistran; Islamska zajednica – Hor Sumaja; Slovačka evangelička crkva – Crkveni hor novosadske parohije Slovačke evangeličke crkve;  Reformatska hrišćanska crkva; Kamerni hor Kredarica i Hor sveti Stefan Dečanski.
     U Beogradu je, u Kolarčevoj zadužbini (2006; 2008; 2010) nastupao Internacionalni (8) Merry gospel hor, koji čine pevači razli-čitih crkava i verskih zajednica, a koji je pevao gospel i crnačku du-hovnu muziku. Hor postoji više od deset godina zahvaljujući radu mr Marije Kuburić-Borović koja je završila Akademiju umetnosti u Novom Sadu i magistarske studije na Odseku za sociologiju u Beogradu, i bavi se duhovnom muzikom različitih verskih tradicija. Odlučila je da putem muzike zbližava ljude različitog porekla i ve-rovanja. Tako je verska tolerancija zaista prisutna: od ustavnih od-redaba preko kulturnog stvaralaštva do svakodnevnog zajedničkog života. Pažnja javnosti nije promakla. Osim komentara kako je Gospel oduševio Beograđane, Žarka Radoja (2006) objavila je tekst pod naslovom „Serbian Gospel“ u časopisu CorD, i istakla dobar prijem publike koja je uživala i aktivno učestvovala u programu.
     Religijama Balkana posvećen je i CD ROM; tu je dat uporedni pregled balkanskih religija. Izdavač (9) kaže da je imao nameru da odabranim stručnim člancima i ravnopravnom zastupljenošću svih, bez favorizovanja ijedne veroispovesti, CD ROM Religije Balkana doprinese boljem upoznavanju sebe i drugih, pored kojih i sa kojima se živi. Cilj je bio da se na taj način doprinese razvijanju verske tolerancije, pri čemu je veoma značajan i podatak da se kao autori pojavljuju renomirani verski autoriteti iz svake od pojedinih veroispovesti. Obilje multimedijalnog materijala: slika, tekstova i video zapisa, sistematizovano je u sledeća poglavlja: kratak istorijat i osnovna verska načela, bogosluženje, glavne verske knjige, verski praznici, rođenje, versko punoletsvo, brak i bračni život, smrt i žalosni običaji i život posle smrti.
     Slična zamisao ostvarena je na još jedan način – pokretanjem časopisa Porodični razgovori, (10) (2009) s namerom da doprinese međusobnom poznavanju. Rođen je u okviru projekta Vera i zajednica: dijalog. U časopisu je, između ostalog, štampan i veoma značajan tekst „Brak i porodica u judaizmu, islamu i hrišćanstvu“, gde se prikazuje obred venčanja u različitim verskim tradicijama, sa slikama iz realnog života. Osim toga, značajno je istak-nuto pitanje verski mešovitih brakova. Da li se sklapanjem verski mešovitog braka testira ljubav ili tolerancija? U časopisu je objavljena dirljiva priča o ljubavi i braku Nikolausa, vojvođanskog Nemca, i Karoline, četvrte od pet sestara iz jevrejske porodice, koji su svoju ljubav morali da čuvaju i brane u vreme Drugog svetskog rata. „Jedna mala, velika priča, o ljubavi“ (Zobenica, 2009: 21) počinje ovim rečima: „Sve velike ljubavi su tužne, reče neko. Ova priča nije tužna, lepa je, istinita i jednostavna. O događajima u ovoj priči više nema direktnih svedoka, postoji samo zabeleška u knjizi u kojoj je opisana istorija jednog sela u Vojvodini (Milenko Beljanski, Kljajićevo, 1979).“
     Ljubavna priča dogodila se između vojvođanskog Nemca Nikolausa i Karoline koja je bila jedna od pet sestara iz jedne jev-rejske porodice. „Karolina i Nikolaus čuli su se telefonom, službe-no, pa su se posle videli, privatno, i zaljubili, a ubrzo i venčali, na-ravno samo kod matičara jer su bili različitih vera. Karolina je bila jedina Jevrejka u nemačkom selu, ali nije zbog toga imala proble-ma. Živeli su dobro, došla su deca: Nikola i Gertruda. Godine 1941. selo je pripalo Mađarskoj; više nisu živeli u Kraljevini Jugoslaviji, zvanični jezik je bio mađarski. Nikolaus je mađarski naučio za vreme školovanja u Subotici i počeo ga sa Karolinom u kući govoriti, kako bi i ona naučila. Rat je trajao; 1944. selo je pripalo Nemcima. Uhapsili su Karolinu – u selu su imali lak posao: ona je bila jedina koju je trebalo uhapsiti. I u susednim selima i gradu Somboru hapšeni su Jevreji, formiran je konvoj čiji je prvi sabirni logor bio u Bačalmašu, gradu u današnjoj Mađarskoj. Karolinina rodbina je, naravno, sva bila pohapšena: majka, sve sestre, zetovi, njihova deca; Karolinin otac je ‘imao sreće’, umro je pre ulaska Nemaca, i jedini iz porodice ima grob na jevrejskom groblju u Somboru. Konvoj sa Jevrejima krenuo je prema Bačalmašu, a u njemu je bio i jedan prekobrojan, Nikolaus. Te 1944. nije bilo mnogo dilema kuda se i zašto vode Jevreji (a i oni koji dobrovoljno krenu s njima). Nikolaus nije mogao pustiti Karolinu da ide sama, krenuo je sa njom. Muž i žena treba da su zajedno u dobru i u zlu; to zlo bilo je, međutim, tako veliko da je on mogao naći opravdanje da ne ide, mogao je da i ne pomisli da ide. Da li je to bila ljubav, dobrota, osećaj odgovornosti, čovečnosti, sve to zajedno?...“ (Zobenica, 2009: 21).
     Dragan Novaković piše o verskim zajednicama na razmeđu vekova, a svoju knjigu završava rečima: „Nezavisno od uslova u kojima su delovale, sve verske zajednice pokazale su zadivljujuću otpornost i sposobnost da se iznova i stalno obnavljaju i, zajedno s narodom kome su pripadale, kreću prema ostvarenju zamišljenih ciljeva. Iskonska povezanost i međusobna uslovljenost naroda i određenih konfesija jasno ukazuje da na jugoslovenskim prostori-ma nije moguće pravilno razumeti složene društvene procese, ukoliko se ne uključi i objasni religiozni faktor, kao nezaobilazni sastojak nacionalnog bića i inspirator materijalnog i duhovnog aspekta kulture. Tragična iskustva Drugog svetskog rata i svih procesa koji su pratili raspad druge Jugoslavije predstavljaju opomenu istraživačima da u analizama ne zanemare religiozni faktor već da kroz postupak ukrštanja s društvenim i ekonomskim kretanjima, potraže objašnjenja problema koji su predmet njihovih interesovanja. Ista preporuka možda je važnija za političare, koji zbog nepoznavanja ili ignorisanja, ne pridaju potreban značaj religiji prilikom donošenja odluka od velike važnosti“ (Novaković, 2003: 275).
     Srđan Vrcan (2001) svoju knjigu Vjera u vrtlozima tranzicije počinje tako što ukazuje da se uloga religije u nedavnim zbivanjima ne ocenjuje i ne vrednuje uzimajući u obzir samo divne postupke i plemenite reči nekih religijskih svetaca i religijskih virtuoza, ili samo retoriku crkvenih službeničkih proklamacija i deklaracija, nego i reči i dela institucija, vlada, stranaka, pokreta, organizacija, grupa, istaknutih ličnosti i drugih koji, identifikujući se sami kao vernici i kao pripadnici određene konfesije, svoja dela i svoje stavove tumače i opravdavaju religijskim terminima.
     Dakle, predstavljajući religijska verovanja i religijsku praksu, u ovoj knjizi stavljam u poziciju dijaloga verska učenja u svom teorijskom i preporučenom, više idealnom obliku i realno ponašanje vernika. Svakako da ista učenja različiti vernici različito tumače, a i u praksi različito primenjuju. Čini mi se to sličnim vaspitnim postupcima roditelja koji svoje osećanje ljubavi prema svojoj deci iskazuju na različite načine pa čak i dijametralno suprotne. Ovde mislim na to kako neki roditelji umeju da budu nežni i pažljivi, popustljivi i manje direktivni, dok su drugi skloni da ljubav iskazuju disciplinom u kojoj je i šamar i oštar pogled i preka reč iskaz roditeljske ljubavi. Takođe se odnos roditelja prema svojoj deci razlikuje od odnosa prema tuđoj. Neki su suviše strogi i kritikuju svoju decu, dok za tuđu ne osećaju odgovornost. Drugi tip roditeljstva je onaj u kome se ne vidi nedostatak kod svoje dece i u kome postoji sklonost kritikovanja tuđe dece. Često se osećanje krivice zbog vlastitih neuspeha prenese na nekog drugog pa tako i roditelji ponekad umeju da se okome na tuđu decu čak i kada su njihova deca kriva. Imala sam priliku da u svojoj praksi porodičnog terapeuta uočim muke roditeljstva. Tako se i verništvo raslojava u svom odnosu prema učenjima svoje religije i u ponašanju.
     Kada je reč o verskoj toleranciji u obavezi sam da napomenem i drugi kraj ove dimenzije, a to je verska netolerancija. Iako nisam sklona da mislim i pišem o negativnim stranama života, jer smatram da je to otrov koji obeshrabruje, imam obavezu da kao empirijski istraživač ukažem i učinim ih vidljivim jer rane koje se pokrivaju teže zarastaju. O verskoj netoleranciji reći ću nešto navodeći primere iz prakse koji su zabeleženi kao incidenti. Svakako in-cidenti nisu uobičajena praksa. Dogodilo se nekome više kao izdaja vlastite vere, kao prelaženje granice trpeljivosti, kao pretakanje nezadovoljstva koje se u postupku nekog pojedinca prelilo u neverbalnu komunikaciju.
     Objavljeni su tekstovi o incidentima u 2001, 2002. i 2003. godini, u časopisu Religija i tolerancija, u rubrikama: Antisemitizam, Problemi muslimana; Problemi katoličke crkve; Problemi malih protestantskih crkava; Problemi drugih malih verskih zajednica. Ovde navodim jedan incident. „Slučaj Tikvicki“ iz Zrenjanina, koji je dobio veliku medijsku pažnju, govori o svešteniku Hrišćanske adventističke crkve Josipu Tikvickom (39) koji je pretučen u utorak 15. aprila 2003. godine oko 23.30, ispred molitvenog doma. Kako su mediji preneli, nakon kamenovanja i razbijanja prozora na crkvi, nepoznata lica nanela su mu teške telesne povrede glave i grudnog koša tako da je u bolnici zadržan zbog potresa mozga, slomljene vilice, naprsnuća rebara i nekoliko podliva. Incidentu je prethodila serija napada na zgradu crkve, tokom kojih su razbijana stakla i uznemiravani vernici. Čini se da policija nije bila sklona da štiti pripadnike manjih verskih zajednica. Inače, adventistička crkva u Zrenjaninu datira iz XIX veka, kada je adventizam prihvaćen zahvaljujući dobroj saradnji sa drugim protestantskim crkvama. Kao paradoks, neposredne aktivnosti adventista u Zrenjaninu bile su u vidu predavanja, televizijskih emisija i humanitarnog rada ADRE, sve pod parolom „Pobeda ljubavi“.

(5) Pripadnika Reformskog pokreta adventista sedmog dana ima, prema popisu, ukupno 15.249, od toga 15.066 u Vojvodini. U želji da proverim neke podatke, Republičkom zavodu za statistiku uputila sam pismo u kome sam navela sumnju da je broj vernika tako veliki kada je u pitanju Reformni pokret adventista sedmog dana. Odgovor sam dobila od Mirjane Popović koja je napisala: „Proverom popisnog materijala smo utvrdili da najviše pripadnika ovog pokreta ima u Bačkoj Topoli u naselju Stara Moravica 2.711, Kovačici (Debeljača) 2.286, Malom Iđošu (Fehetić) 1.949, Pančevu naselju 1.429, Bačkoj Topoli (Pacir) 1.199, Subotici naselju 1.099, Novom Sadu naselju 1.073. U 7 naselja ih je između 108 i 527 (Rumenka, Zrenjanin, Bačka Topola, Novi Itebej u Žitištu, Mali Iđoš, Sombor, Subotica), a u ostalim ispod 100, odnosno mahom ispod 20 pripadnika.“

(6) Neposredno pre pripreme za štampu ove knjige, proverila sam zvanične sajtove i dodala nove informacije. Sajt Ministarstva vera Republike Srbije: http://www.mv.gov.rs/cir/, pristupljeno 25. 11. 2010. godine.

(7) Danas, 25. 5. 1998.

(8) www.cordmagazine.com (July 2006. No 29. pp. 62. 63)

(9) Na koricama CD ROM-a data je sledeća adresa sajta: www.kos.co.yu

(10) www.porodicnirazgovori.com

Na vrh stranice